Nümunələr
Azərbaycan Xalçaları
Tarix
Azərbaycanın qədim və rəngarəng mədəniyyətə malik ölkədir. Azərbaycan qədim zamanlardan öz bədii rəngarəngliyi ilə tanınırdı. Hətta bu rəngarəng palitranın arasında bədii forma və üslublar, Azərbaycan xalçaçılıq sənəti dünya tarixinə öz xüsusi töhfəsini verir. Azərbaycan xalçası millətin "vizit kartıdır". Azərbaycanda xalça sənəti bir çox amillərdən asılıdır: Qafqazın füsunkar təbiəti, insanların yaşayış mühiti və onların bədii dühası, sosial və mədəni inkişafı. Çoxsaylı arxeoloji tapıntılar sübut edir ki, Azərbaycanda xalçaçılıq tunc əsrin (e.ə 2000 3000 il bundan əvvəl) əvvəllərindən hazırlanır. Ksenofont e.ə. 5-ci əsrdə farslardan yazarkən xalçaların midyanlardan (azərbaycanlıların qədim ata-baba) alınma xalçalardan istifadə olunduğu qeyd edirdi. Tarixin atası Herodot qeyd edirdi ki, qafqaz xalqları hələ "qədim zamanlardan" yüksək keyfiyyətli rənglər hazırlamağı bacarırdılar. 1949-ci ildə çoxsaylı parçalar Altay dağlarında tapılmışdır ki, bu arxeoloji tapıtıların Midyanlara aid olduğu deyilir.
Təəssüflər olsun ki, qədim xalça və xalçaçılığın bir çox nümunələrinda istifadə olunan alətlər davamsız olduğundan bu günə qədər qorunub saxlanılmamışdır. e.ə. 7-ci əsrdə səyahət edən çin səyyahətçisi Huang Zi Tao ölkənin şimal rayonundakı ipək parça və geniş xalça istehsalından bəhs etmişdir. Orta əsrlərdə Azərbaycanın şəhər və rayonlarında konkret tipli xalçalar istehsal edilirdi. 7-ci əsrin ərəb tarixçisi, Mütabari, Azərbaycanın şimal-şərqində yüksək keyfiyyətli xalça istehsal olduğunu qeyd etmişdir. 10-ci əsr səyyah və tarixçisinin sözlərinə görə, ticarətçilər Bərdə bazarlarında misilsiz keyfiyyətli xalçalar təklif edirdilər. Azərbaycan xalçasının geniş təsvirini orta əsr şairlərinin yazılarındada görmək mümkündür. Qətran Təbrizi, (10 əsr) Xaqani Şirvani və Nizami Gəncəvi (12 əsr).
Azərbaycan xalçaları, avropa tacirləri arasında da çox populyar idi. 13-ci əsrdə Azərbaycana səfər edən Marko Polo ölkənin dünya şöhrətli parçalar, xalçalar və qılınclar hazırlaması haqqında fikir bildirmişdir. Səfirlər və diplomatlar, tacirlər və səyyahlar Azərbaycandan xalça istehsal məmulatlarından həmişə suvenir kimi götürdülər. Mariya Hans Gəncə xalçasındakı Şirvan şəhərini körğə İsus və Karlo Qrivelli üçün xoş xəbər kimi təsvir etmişdir. Qazax xalçaçılıq məktəbinin Gəncə xalçasında intibah dövrünün italyan rəssamı Pinturicchio təsvir olunmuşdur. Digər XV əsrin holland rəssamı Hans Memlinq öz əsərlərində, ən çoxda “Bakirə Mariya” əsərində azərbaycan xalçalarının bir çox məşhur naxışlarını əks etdirmişdir. Azərbaycan və onun əsas naxış və ornamentlərin mənşəyi və xalçaçılığın inkişafı əsrlər boyu yayımlanmışdır. Azərbaycan xalçalarının tarixi zəngin və rəngarəngdir. Ən erkən və ən qədim naxışlar çobanlar arasında əmələ gəlmişdir. Onların həyat tərzi, müsəlman icmaları ilə bənzər olan rəng effekti ilə çox oxşardır. Şəhərdən şəhərə ticarət üçün gəzən xalçaçılar üçün yeni naxışlar və konstruksiyalar bir ilham mənbəyi idi. Ticarət karvanları köhnə və xarici ənənələrin qovuşduğu şəhər məntəqələrini dolaşıb, daima yeni elementlər əldə etməyə çalışırdılar. Yeni üslublu heyvan, quş, gül və digər bitki ornamentləri və ya konstruksiyaları həndəsi motivlərlə sintez edərək yeni elementlər əmələ gətirirdilər. Aynalı simmetriya əsasən xalça tərkibində istifadə olunub.
Hans Qolbeyn - Səfirlər - 1533. Milli qalereyasından. London. Qrivelli - İsa məsihin anadan olmasını xəbər verən dini bayram - 1846. Milli qalereyasından. London.
Azərbaycan modeli
Azərbaycan xalçaları ölkənin "vizit kartı" sayılır. Azərbaycanda xalçaçılıq sənətinin inkişafı, əsas kompozisiyaları, xalça ornamentləri və onların yaranma tarixi e.ə əsrlərə gedib çıxır. Azərbaycan xalçası əsrlər boyu öz müstəsnalığı və varlığını qoruyub saxlaya bilmişdir. Çoxsaylı arxeoloji tapıntılar sübut edir ki, Azərbaycanda hələ tunc dövründə - e.ə. 3-2 min il olan xalça materiallarından bədii məmulatlar hazırlanırdı. Təəssüf ki, məişətdə istifadə edilən materialın geniş tətbiqi və davamsızlığı görə, xalça məmulatlarının ən qədim nümunələri bu günə kimi gəlib çıxmamışdır. Lakin çoxsaylı orta əsr yazılı qaynaqların məlumat; göstərir ki, Azərbaycan Şərqdə məşhur və iri xalçaçılıq mərkəzlərindən biri olubdur.
Azərbaycan xalçaçılıq sənətinin mühüm xüsusiyyətlərinin əsas faktlarından biri də odur ki, Hər bir yaradılmış unikal, bədii kompozisiya bir qədər dəyişərək, nəsildən-nəslə ötürülür və bu bu kompazisiyalar yalnız bir məkanda əmələ gəlir. Ona görə də elmi ədəbiyyatda xalq arasında belə xalçalar və onların hazırlanması yeri üzrə təyin edilir. Beləliklə, bu gün Azərbaycanın çoxəsrlik xalçaçılıq ənənələri və 150-dək müxtəlif adda kompozisiyaları var.
Azərbaycanda qədim dövrlərdən əsasən xalçanı qadınlar toxuyublar. Xovlu və xovsuz xalçaların hazırlanması, yunun yuyulması, boyama və eşmədən ibarət idi. Xalçalar ilin qış fəslində tarla və kənd təsərrüfatı işləri başa çatdıqdan sonra hazırlanırdı. İki növ dəzgah toxuculuğu vardır ki: üfüqi (bayırda olan) və şaquli. Bu dəzgahlarda bu günə qədər ən çoxda xovlu xovsuz məhsullar istehsal olunur.
Xovsuz xalçalar.
Azərbaycanda qədim dövrlərdən xovsuz xalçalar istehsal edilirdi. Çətin məişət şəraitində xovsuz xalçalar həmişə gündəmdə olub çünki, bu xalçalar yüngül və iqtisadi cəhətdən ekonom sayılırdılar. Onların hazırlanmasına az yun istifadə olunurdu. Onlar tamamilə müxtəlif məqsədlərlə istifadə olunurdu. Çoxsaylı texnologiya xovsuz xalça sənətinin təkamülünü əks etdirir. Xovsuz xalçalara aiddir: həsir, palaz, kilim və s. Bunları hazırlamaq üçün ustalar qamış gövdəsi, quru ağac budaqları, eləcə də yun, pambıq parça və ipək saplardan istifadə edirlər.
HÖRGÜ.
Hörgü ən ən sadə və qədim növlərdəndir. Hörgünün əsas istehsal mərkəzləri-Azərbaycanın şimal-qərb rayonları və Muğan düzənlikləri. İki növ hörgü növü vardır: sadə və naxışlı. Onların hazırlanması üçün qamış və ya quru ağacların budaqlarınmdan istifadə olunur. Sadə hörgülər mövsivi çadırlar üçün, naxışlı hörgülər isə daxili otaqlar və ya divar arakəsmələri, pərdə əvazi aralıqlar üçün istifadə olunurdu.
HƏSİR.
Həsirin əsas istehsal mərkəzləri ölkənin cənub-şərq rayonlarında - Cəlilabad, Masallı, Lənkəran, Astarada yerləşir. Həsiri xüsusi üfüqi və ya şaquli dəzgahlarda olan quru qamış gövdələrindən hazırlayırlar. Avadanlığın uzunluğu bəzən 5-7 metrə çatır. İstənilən naxışı əldə etmək üçün bir sıra üfüqi, bir sıra şaquli toxunuş olu, sonra adıcıl olaraq belə davam edir, nəticədə sadələşdirilmiş həndəsi naxışlar əmələ gəlir. Həsirlərdən döşəmələrdən və bayırda ayaq altı kimi istifadə olunur.
PALAZ.
Xovsuz xalça növü kimi daha çox yayılıb. O, demək olar ki, Azərbaycanın hər bölgəsində istehsal olunur. Maketin hazırlanmasında yun və pambıq saplardan istifadə olunur. Lakin qədim yazılı mənbələr deməyə əsas verir ki, Azərbaycanda ipək xalçalar daha çox yayılmışdır. Palazlarda döşəmədə, eləcə də arakəsmə pərdə kimi də istifadə edirdilər. Bakı kəndlərində, Qobu və Güzdək rayənlarında hazırlanan palazlar xüsusi orijinallığı ilə fərqlənirdilər. Burada naxışlar ağ saplarla, bəzklər həndəsi (kvadrat və ya rombabənzər) ornomentlər üsulu ilə vurulurdu.
LAD.
Lad texnikalı palaz sayılır. Ənənəvi mərkəzləri Qazax və Xızı sayılırdı. Hazırda əsas istehsal mərkəzləri Yardımlı, Lerik və Astaranın dağlıq kəndləridir. Lad üfüqi dəzgahda toxunur. Bu növ taxta döşəmələrin örtüyü, pərdə arakəsmə və s kimi istifadə olunub.
CECİM.
Əsas istehsal mərkəzləri Şirvan, Aran zonası, Lemberan, Qarabağ, Naxçıvan, Zəngilan, Ağcabədi, Cəbrayıl və Ordubaddır. Cecim hazırlanmasında qadın əməyinin olduğu ən qədim xalça növündəndir. Onlar sadə üfüqi və ya şaquli dəzgahlarda hazırlanırdı. Texniki baxımdan cecim və palaz eynidir. Fərq təkcə ondadır ki, palazda üfüqi rəngli zolaqlar vardır, cecimdə isə bu zolaqlar şaqulidir. Eni 50sm, uzunluğu isə 3-5mert arası olurdu. Erkən inkişaf dövrləri ərzində cecim toxuculuqda geniş tətbiq olunub. Ondan yastıqlar, örtüklər, süfrələr və qum, duz və s üçün torbalar hazırlanırdı.
ŞƏDDƏ.
Ənənəvi istehsal mərkəzləri rayonları Laçın və Kəlbəcər, Qubadlı, Cəbrayıl, Ləmbəran sayılır. Şəddə ən böyük dama-dama rəngli kvadrat naxışlı xalçadır. Ən məşhur şəddə üzərində karvan və dəvələrin təsvir olunmuş “Dəvəli” adlı kompozosiyadır.
KİLİM.
5 zonada geniş yayılmışdır; Qazax, Qarabağ, Abşeron, Şirvan və Təbriz. Xalçanın eni və uzunluğu üfüqi vəziyyətdə toxunur, amma bəzi fraqmentləri xalça ilə eynidir. Kilim müxtəlif coğrafi zonalarda toxunur. Bəzən xalının əvəzinə məsələn, kilim və palaz qarışığından alınan fərqli kompozisiyanı istifadə edirdilər.
SUMAX.
Xovsuz xalçaların geniş yayılmış növlərindən biridir. Əsas istehsal mərkəzləri - Urmiya, Mərənd, Naxçıvan, Cəbrayıl və Laçın. Quba və Qusarda sumax istehsalı ənənələrini indiyədək qoruyub saxlamaqdadır. Xüsusi texnikanın istifadəsi nəticəsində astarı tüklü olur. Ölçüləri - 2х3m və ya 2х4 m. Azərbaycanda xovsuz xalça texnologiyalarının köməyi ilə müxtəlif məişət təyinatlı avadanlıqlar hazırlanırdı: məşfəri-yataq üçün hazırlanmış düzbucaqlı formalı yataq dəstləri, xurcun və xeybə-yəhər yastıqları, çul-yorğan, çuval-heyvanlar üçün böyük torbalar, duz üçün torbalar, çəmçədan- qab-qacaq üçün torba, pərdələr, corablar və s.
Azərbaycan xalçaçılıq məktəbləri.
Hazırda texnoloji və bədii xarakteristikalarına görə azərbaycan xalçaçılıq məktəbi 4 hissəyə bölünür: Quba-Bakı-Şirvan, Gəncə-Qazax, Qarabağ və Təbriz. Quba-Bakı-Şirvan xalça məktəbi Azərbaycanın mərkəzi rayonlarında yerləşir və üç qrupdan ibarətdir. Burada həmçinin Rusiya Federasiyası tərkibində olan Dərbənddə, Dağıstan Respublikasında olan avadanlıqlarda təqdim olunur. Bu məktəbin xalçaları adətən kiçik ölçülərdə olur laki, hərdən böyük ölçülü xalçalarda toxunur. Onlar yüksək sıxlıqları ilə fərqlənirlər. Qubada, Dəvəçidə, Qusar və Xaçmaz ərazisində istehsal olunan müasir xalçalar quba qrupuna aiddir. Bu qrupun ən məşhur mərkəzləri Çiçi, Sırt-çiçi, Alpan, Zeyvə, Afurca, Qonaqkənd, Qarxun, Gil, Yasab, Gözəlliklərdə, Qımıl, Həzrə,Xınalıq və Zeyxur kəndlərində yerləşir. Bu zonada 35 növ kompozisiya hazırlanmışdırki fərqliliyi və gözəlliyi ilə fərqlənirlər. Ornament həndəsi xəttlərdən, heyvan və bitkilərin təsvirindən ibarətdir. Medalyon kompozisiyalardan burada geniş istifadə olunmuşdur. Bu zonanın ustaları həmçinin mərasim xalçaları, namaz qılmaq üçün nəzərdə tutulmuş - sərvistanda istehsal ediblər. Bu kiçik naxışlardan ibarət olan kiçik ölçülü xalçalardır.
Şirvan qrupuna müasir Şamaxı, Qobustan, Ağsu, Kürdəmir və Hacıqabul rayonlarında toxunan xalçalar aid edilir. Qrupun əsas toxucu mərkəzləri Nabur, Sündü, Bico, Qəşəd, Şilyan, Əhliman, Cəm-cəmli, Sor-sor, Padar, Paşalı, Çuxanlı, Mərəzə və başqa kəndləri,Pirhəsənli şəhəri sayılır. 20 növə qədər xalça kompozisiyası şirvan qrupuna məxsusdur. Emal olunmuş yun bu qrup xalılara səciyyəvi parıltı verir. Yüksək sıxlığı isə zəngin naxışları aydın təsvir etməyə imkan verirdi. Bu zonanın xalçaları həndəsi üslubda və müəyyən riyazi qaydalar üzrə qurulub. XIII-XVIII əsrin avropalı sənətkarlarının tablolarında bu qrupun ən qədim nüsxələrini görmək olar. Bakı qrupuna aid məhsullar müasir Abşeron və Xızı rayonlarında hazırlanan xalçalar daxildir. Əsas ənənəvi mərkəzlər: Xilə kəndi (indi - Əmircan), Suraxanı, Novxanı, Fatmayi, Goradil, Fındığan, Qobu. Bu zonanın xalçaları incə bədii zövq və parlaqlığı ilə seçilir. Müxtəlif növ həndəsi fiqurlar və nəbati naxışlarla və medalyonlarla toxunan 10-a yaxın xalça kompozisiyası bakı ustalarına məxsusdur. GƏNCƏ-QAZAX məktəbi gəncə və qazax qrupunun özündə birləşdirir və müasir qərbi Azərbaycan ərazisində, Ermənistanı, (1988-ci ilə qədər) Gürcüstanda azərbaycanlıların kompakt yaşadığı sahəsini, həmçinin Sevan gölü ərazisini əhatə edir. Orta ölçülü məhsullar burada istehsal olunur. Sözügedən qrupda böyük miqdarda ibadət gəbələri hazırlanır.
Gəncə qrupu. Gəncə, Gədəbəy və Goranboy ərazisində istehsal edilən xalçaların ornamentlərini bir qayda olaraq, xırda naxışlar və medalyonlar təşkil edir. Ən populyar kompozisiyalı xalçalar - "Gəncə", "Çaylı", "Çıraqlı", "Faxralı", "Gədəbəy" xalçaları sayılır. Gəncə qrupuna aid xalçalar da ümumi başlıqlı Qaraqoyunluya aiddir. Bu xalçaları 1988-ci ilədək Sevan gölü ərazisində yerləşən Gelkənd, Salah və Çaykənd kəndlərində yaşayan azərbaycanlılar toxumuşdular. Qazax qrupu Gürcüstanda azərbaycanlıların kompakt yaşadığı zonanı, Borçalı, Qazax, Ağstafa və rayonlarını əhatə edir. Bəziə əsərlərdə quş və heyvan təsvirlərinə rast gəlinir. Qazax xalçaları möhkəm və hündür xovlu olur. Şıxlı, Kəsəmən, Ağköynək, Öysüzlü bu avadanlığın ən səciyyəvi zonalarıdır. Xalçalar isə Borçalı, Qarayazı, Qaraçöp, Qaçağan, Qaraqoyunlu və Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlı iş sənətkarlarının əsərləridir. QARABAĞ xalça məktəbi 3hissədən ibarətdir:Qarabağ, Şuşa və Cəbrayıl.
Süjetli xalçalar.
Süjet və tematik xalça sənəti Azərbaycanda qədim tarixə və zəngin ənənələrə malikdir. xvııı əsrdə Təbrizdə, ölkənin cənub hissəsində toxunub. Rəssamlar yüksək bədii kompozisiyalar hazırlayıblar. Bu eskizlər süjetlərldə saray həyatını, ov, döyüş və sevgi səhnələrini əks etdirib. Belə xalçaların hazırlanması üçün yüksək keyfiyyətli yun və nazik ipək saplardan istifadə olunub. Onlar yumşaqlığı və möhkəm sıxlığı ilə fərqlənirlər. Belə əsərlər divarları bəzəmək üçün və pərdələr kimi istifadə olunub. Divara vurulan xalçalarda ov kompozisiyaları əks olunurdu. Əsərin adı ilə “Ov”(ovçuluq) adlanırdı. Şirvanda toxunan ov xalçaları xüsusi maraq kəsb edir.
"Ovçuluq" xalçaları həmdə Qarabağ sənətkarlarının yaratdığı orijinallıqdır. XIX əsrin sonunda Şuşada və Qarabağda ilk növbədə xalça məzmununda tamamilə yeni süjetlər meydana çıxır: "Atlı-itli", "maral-ceyran" "itli-pişikli"adlı kompozisiyalar çox məşhurdur. "Dörd fəsil" adlı əsər XIX-XX əsrlərdə Təbrizdə hazırlanmışdır. Xüsusi qrup süjet xalçalarının surətləri, Nizami Gəncəvi, Firdovsi, Xaqani Şirvani və başqa şairlərin Leyli və Məcnun, Xosrov və Şirin, Rüstəm və Zöhrab və s əsərlərində əks olunmuşdur. Xüsusi populyarlıq Nizami "Xəmsə" əsərinin ifa etdiyi xalçalar alıb. XX əsrin sonunda Azərbaycanda xalçaçılıq iqtisadiyyatın mühüm sahələrindən birinə çevrilir. Bu gün ölkənin bir çox bölgəsində xalçaçılıq sənətinin qədim ənənələri uğurla davam etdirilir.
Məsələn, Dəvəçidə, Quba, Qusar, Kürdəmir, Gəncə, Qazax, Tovuz, Şamaxı, Bakı və respublikanın digər şəhərlərində xalçaçılıq sənətinin qədim ənənələri hələdə inkişaf etməkdədir. Ənənəvi suvenirlər kimi, bu gün respublikaya gələn xarici qonaqlar yerli sənətkarların əl işi olan xalçaları ziyarət edirlər. Belə suvenirləri Azərbaycanın bir çox bölgələrində, həm də çoxsaylı dükanlarda və akının qədim hissəsində yerləşən "İçərişəhər"dən almaq olar.
